
Starcie pomiędzy prezydentem Polski Karolem Nawrockim a rządową koalicją kierowaną przez Donalda Tuska osiągnęło nowy, niezwykle intensywny poziom.
Obszarem sporu czołowych polityków w Polsce stał się Trybunał Konstytucyjny, a dokładniej – kwestia, kto zyska nad nim przewagę.
Wydarzenia z 14 października były wyraźnym przykładem zaostrzenia sytuacji.
Protestujący, w tym przedstawiciele opozycyjnej partii „Prawo i Sprawiedliwość” („PiS”), usiłowali zablokować dostęp do siedziby Trybunału Konstytucyjnego (TK) i uniemożliwić wejście Maćka Berka, który złożył przysięgę sędziego TK rano tego dnia w Sejmie.
Policji udało się rozproszyć protestujących.
Jednak prezes Trybunału, Bogdan Święczkowski, osobiście zablokował dostęp nowo wybranego sędziego.
Dodatkowo, prezydent Karol Nawrocki, wspierając działania Święczkowskiego, również pojawił się w siedzibie Trybunału.
Co stało u podstaw tak intensywnego kryzysu politycznego? Jakie są argumenty obu stron i jakie mogą być konsekwencje dla Polski? Analizujemy te kwestie w szczegółach.
Kryzys sięgający dekad
Źródła obecnego kryzysu sięgają dziecięcych lat 2015. Wówczas rządząca koalicja z „Platformą Obywatelską” na czele, świadoma zbliżającej się utraty władzy, postanowiła zachować kontrolę nad Trybunałem Konstytucyjnym.
Sejm planował mianowanie dwóch sędziów TK na miejsca tych, którzy kończyli kadencje. Zamiast tego powołano pięciu nowych, co oznaczało wymianę trzech sędziów, których kadencje miały dobiec końca pod koniec roku.
Oznaczało to, że dokonano nominacji tuż po wyborach parlamentarnych, przewidując zmianę warty.
Nowi sędziowie zostali oznaczeni jako „dublerzy”, mający zastąpić obecnych członków TK po wygaśnięciu ich kadencji.
Po przejęciu władzy przez „Prawo i Sprawiedliwość” zaprzeczyli legalności tych nominacji, szybko wybierając swoich pięciu sędziów, aby zdążyć przed orzeczeniem samego Trybunału co do kompetencji wcześniej mianowanych.
Ostateczne orzeczenie TK było kompromisowe. Trybunał uznał kompetencje jedynie dwóch spośród pięciu wybranych sędziów.
To oznaczało, że „dublerzy” nie zostali uznani.
Jednak obie wrogie strony już nie mogły się zatrzymać – każda z nich uważała swoich sędziów za legitymizowanych, podważając decyzje Trybunału.
Z biegiem czasu „PiS” zdołało zyskać większość wśród sędziów TK, co pozwoliło na przeforsowanie idei, które napotkałyby opór w parlamencie. Najbardziej znaczącym przykładem była decyzja z 22 października 2020 roku, uznająca prawo do aborcji w przypadku ciężkich wad płodu za niekonstytucyjne.
Decyzja ta wywołała masowe protesty w Polsce.
Oczywiście takie działanie znacząco nadwyrężyło zaufanie do trybunału.
W 2022 roku „PiS” jeszcze bardziej umocniło swoją pozycję w trybunale, dokonując wyboru Bogdana Święczkowskiego na przewodniczącego – osoby bliskiej ówczesnemu ministrowi sprawiedliwości Zbigniewowi Ziobrze.
Ze względu na jego wzrost, silną sylwetkę i surowe maniery, nadano mu przydomek „Godzilla”.
Był to lojalny lider, którego „PiS” potrzebował w przypadku zmiany władzy – on oraz większość sędziów mogą zablokować każdą ustawę uchwaloną przez Sejm.
Odmowa prezydenta
„Państwo przywykło funkcjonować bez Trybunału Konstytucyjnego” – w ten sposób premier Donald Tusk komentował długotrwały kryzys w najwyższym organie sądowym kraju w 2024 roku.
Jednak w 2025 roku pojawiła się możliwość wyjścia z tego impasu.
Sześciu sędziów zakończyło swoje kadencje, w tym ci, którzy w dziesięć lat temu stanowili przyczynę obecnego kryzysu. Ponadto, na koniec roku wygasają kadencje kolejnych dwóch sędziów.
Koalicja mogła zatem zmienić układ sił w Trybunale na swoją korzyść. Po wyborze sześciu nowych sędziów, prezydent zgodził się przyjąć przysięgę tylko od dwóch z nich, odmówiwszy pozostałym z powodów formalnych.
Taki krok umożliwiłby wznowienie pracy TK, który mógłby czasowo osiągnąć kworum 10 sędziów – ale „PiS” wciąż miałoby przewagę.
Później Nawrocki zgodził się przyjąć przysięgę jeszcze od jednego sędziego, wybranego latem.
Mimo to, ostateczny skład sędziów w trybunale zachował przewagę prezydenta i prawicy, w dość wyraźny sposób – siedmiu do trzech.
Pozostali sędziowie złożyli przysięgę w Sejmie, jednak prezydent oraz przewodniczący TK odmawiają uznania ich za legitymizowanych.
Warunki formalne pozostają istotne: choć prezydent formalnie nie bierze udziału w wyborze sędziów TK, według konstytucji nowo mianowani sędziowie składają przysięgę przed prezydentem. Termin „przed prezydentem” nasuwa różne interpretacje w kręgach prawnych.
W zespole Nawrockiego przyjmują interpretację dosłowną – że sędziowie powinni składać przysięgę w jego obecności.
Natomiast w rządzącej koalicji rozumieją to szerzej – nie jest konieczna fizyczna obecność prezydenta, wystarczy, by był on poinformowany o mianowaniu.
Koalicja zwróciła się do Komisji Weneckiej o wyjaśnienia w tej sprawie.
Odpowiedź nadeszła 9 października. W dokumentach z Wenecji zaznaczone zostało, że rola prezydenta w wyborze sędziów jest jedynie ceremonialna, przez co nie powinien on blokować składania przysięgi przez nowych sędziów.
Chociaż Nawrocki był informowany, że opinie „Weneckiej” nie są obowiązkowe, stanowiły one impuls do działania dla koalicji.
14 października w Sejmie złożył przysięgę kolejny wybrany sędzia TK, Maciej Berek.
To mianowanie można uznać za krok Tuska w kierunku zdecydowanej ofensywy.
Berek to doświadczony prawnik, który piastował ważne role w różnych rządach Tuska i cieszy się jego pełnym zaufaniem. Wierzono, że ma on sprostać zadaniu usunięcia Święczkowskiego z pozycji przewodniczącego trybunału.
Z informacji przekazywanych przez polskie media wynika, że wśród sędziów TK powołanych w okresie poprzednich rządów także nie brakuje tych, którzy sprzeciwiają się autorytarnemu stylowi kierowania „Godzilli”. Jeśli Berek zdołałby przekonać dwóch takich sędziów, zyskałby bazę do ponownego uruchomienia prac trybunału i wymiany jego przewodniczącego.
Dlatego jego próba przystąpienia do obowiązków spotkała się z tak silnym oporem.
Tuż po jego nominacji przed Trybunałem zorganizowano obozowisko zwolenników „PiS”. Przejście sędziego do miejsca pracy doprowadziło do zablokowania siedziby TK i starć z policją.
Dwa trybunały

„Mężczyzna z nożem zaatakował policjantkę, która pilnowała porządku przed Trybunałem Konstytucyjnym. Został zatrzymany i stanie przed wymiarem sprawiedliwości. Odpowiedzialność polityczna za wzrost agresji spoczywa na Karolu Nawrockim i Jarosławie Kaczyńskim” – tak Donalda Tusk skomentował zajścia z 14 października pod Trybunałem.
Pomimo, iż policja zdołała otworzyć dostęp do Trybunału Konstytucyjnego, Maciej Berek nie mógł wciąż dotrzeć do swojego miejsca pracy.
Według jego relacji, prezes TK Bogdan Święczkowski użył nawet środków przymusu, aby uniemożliwić nowemu sędziemu wejście na salę rozpraw.
Nie mniej istotne jest, że w konflikt zaangażował się sam Karol Nawrocki, ogłaszając Berka nienależącym do grona legitymizowanych sędziów TK, a następnie przybył do siedziby TK w celu rozmowy z sędziami.
Ciekawostką jest, że w wyniku tej wizyty Nawrocki zrezygnował z wcześniej zaplanowanej podróży do Słowenii na spotkanie przywódców państw UE.
To sugeruje, że konfrontacja przed i w Trybunale Konstytucyjnym będzie trwała. 17 października opozycja zorganizowała protest przed siedzibą TK.
„Stajemy w obliczu naruszenia prawa we wszelkich możliwych aspektach. Nie możemy się na to zgodzić, musimy działać” – komentował sytuację wokół trybunału prezydent „PiS” Jarosław Kaczyński.
„Trybunał Konstytucyjny wkrótce zasiądzie w swoim konstytucyjnym składzie, niezależnie od tego, czy ktoś to akceptuje, czy nie. Podejmie decyzje” – zadeklarował premier Donald Tusk.
Wyjściem z obecnej sytuacji mogłoby być całkowite przekształcenie Trybunału Konstytucyjnego oraz wprowadzenie nowego systemu nominacji sędziów. Tę inicjatywę, zwłaszcza proponują eksperci z Fundacji Stefana Batorego, sugerując, aby sędziowie byli wybierani w konstytucyjnej większości, co mogłoby zmusić władze i koalicję do poszukiwania kompromisów.
Niemniej jednak nie widać, aby taki scenariusz był akceptowalny dla Karola Nawrockiego czy Donalda Tuska. Kontrola nad Trybunałem Konstytucyjnym wydaje się być zbyt istotna, aby zgodzić się na jakiekolwiek kompromisy.
W związku z tym, bardziej prawdopodobne jest dalsze pogłębianie kryzysu, prowadzące do utworzenia dwóch odrębnych Trybunałów Konstytucyjnych – jeden uznawany przez prezydenta i prawicową opozycję, a drugi przez rząd oraz większość.
Konflikt polityczny w Polsce zdaje się zmieniać w „grę o zerowej sumie”, gdzie zwycięzca bierze wszystko.
Przed nami kolejne wyzwanie – rywalizacja o władzę w Narodowym Banku, w zarządzie którego również zbliżają się do końca kadencje.
Choć Polska nauczyła się funkcjonować bez Trybunału Konstytucyjnego, brak aktywnego NBP może mieć katastrofalne konsekwencje dla całego kraju.
Ale nie ma gwarancji, że nawet tak alarmujące scenariusze skłonią prezydenta i premiera do osiągnięcia jakiegoś kompromisu.