
"Wynik jest porażający", – skomentował premier Czech, Andrej Babiš, odnosząc się do wyników swojej partii, ANO, w ostatnich wyborach do Senatu.
Choć izba wyższa czeskiego parlamentu ma znacznie ograniczone kompetencje w porównaniu z izbą niższą, a senackie wybory zazwyczaj odbierane są jako mniej istotne, były one jednak testem dla rządu.
I ten test zakończył się niepowodzeniem.
Koalicja rządząca nie uzyskała żadnego miejsca w Senacie w bieżącej turze wyborów. Co więcej, skrajna prawica, reprezentowana przez SPD pod przewodnictwem Tomio Okamury, poniosła porażkę także w lokalnych wyborach sprzed tygodnia.
W tym kontekście wybory ujawniły nowego rywala dla władzy – to partia STAN, która zdobyła największą liczbę senackich okręgów.
"Liderzy wszędzie, tylko nie w Senacie"
Senat Czech składa się z 81 senatorów, wybieranych na sześć lat. Co dwa lata odbywa się wybór jednej trzeciej senatorów w 27 okręgach wyborczych.
W ostatnich wyborach, które miały miejsce w 2024 roku, triumfowała partia ANO, zdobywając zwycięstwo w ośmiu okręgach, w tym w dwóch już w pierwszej turze.
Taki rezultat sprawił, że ANO wówczas uważano za głównego faworyta nadchodzących wyborów parlamentarnych w 2025 roku, co przyczyniło się do ich późniejszego sukcesu.
W 2026 roku partia Babiša miała wszystkie przesłanki do odniesienia dobrego wyniku. W 27 okręgach, gdzie trwały obecne wybory, ANO miało jedynie jednego senatora. Istniała więc duża szansa, że ich frakcja wzrośnie, tym bardziej że planowano wygraną w co najmniej dwóch okręgach, a w partii stawiano sobie ambitny cel zdobycia nawet dziesięciu miejsc.
Okazało się jednak, że rzeczywistość była zupełnie inna.
Pierwsza tura wyborów była stosunkowo pomyślna dla ANO.
Mimo że żaden z ich kandydatów nie odniósł zwycięstwa, 13 z nich awansowało do drugiej tury, co dawało nadzieję na ogólny sukces. Niestety, druga tura okazała się katastrofalna – żaden z kandydatów nie wygrał, więc frakcja senacka ANO nie tylko nie wzrosła, ale wręcz zmniejszyła się do 10 mandatów.
"Jesteśmy najsilniejszą partią w kraju, poza Senatem", – stara się pocieszyć wyborców przewodniczący Babiš.
Najistotniejsze pytanie brzmi: co spowodowało tę porażkę? Czy to niewielkie zainteresowanie "drugorzędnymi" wyborami (jak twierdzi Babiš), czy może to początek rozczarowania wśród wyborców ANO?
"Ten rząd nie prowadzi nas ku lepszej przyszłości. Jest u władzy dopiero rok, a już poniósł poważną porażkę w wyborach do izby wyższej parlamentu", – ocenił lider opozycji STAN, Vít Rakusan.
Jednak analizy socjologiczne jedynie częściowo potwierdzają zmiany w notowaniach ANO – mimo że poparcie spadło o 4,5 punktu w ciągu miesiąca, partia Babiša nadal cieszy się 29,5% poparcia i pozostaje liderem w preferencjach wyborców.
Nie można wykluczyć, że przyczyna obecnej klęski leży w koalicji z prorosyjskimi radykałami, co mogło wpłynąć na osłabienie pozycji ANO. To z pewnością stanowi problem dla kandydata partii w nadchodzących wyborach prezydenckich, które odbędą się w styczniu 2028 roku.
Dalszym czynnikiem, który przyczynił się do niepowodzenia, jest również "niska jakość" kandydatów ANO. Przykładem może być tutaj Sandra Coukerníková, która jest żoną biznesmena związanego z Rosją, Leona Coukerníka, zwanego w Czechach "rosyjskim oligarchą".
W odpowiedzi na obecną klęskę, Andrej Babiš zapowiedział potrzebę przemyślenia strategii partii.
"Musimy zastanowić się, jak doszło do tej sytuacji i kto faktycznie się angażuje w pracę w partii… Niektórzy członkowie sądzą, że sama marka gwarantuje nam zwycięstwo. Tymczasem inne partie podejmują działania, aby nas wyprzedzić", – powiedział premier.
W związku z tym eksperci nie wykluczają, że Babiš będzie zmuszony do dokonania zmian w rządzie. "To tak, jak z balonem – kiedy musisz wzlecieć, zrzucasz część balastu", – skomentował sytuację były premier, Jiří Paroubek.
Z kolei w obozie opozycyjnym, odpowiadając na krytykę Babiša wobec swoich współpracowników, przypomniano, że to lider powinien brać odpowiedzialność za porażki wyborcze. Brak dyskusji na temat osobistej odpowiedzialności przewodniczącego partii jest oznaką, że ANO jest bardziej osobistym projektem Babiša niż prawdziwą partią, co staje się coraz bardziej oczywiste dla wyborców.
Porażka w wyborach do Senatu może okazać się początkiem serii trudności dla lidera ANO.
Już wiadomo, że Komisja Europejska tymczasowo wstrzymała część dofinansowania dla holdingu agrokemicznego Agrofert, dostrzegając oznaki konfliktu interesów dotyczącego jego właściciela, Andreja Babiša.
Babiš obiecał uporządkować tą sytuację zanim objął stanowisko premiera, a obecne działania Komisji mogą stanowić poważny problem dla jego kariery.
Porażka ukrainofobów
Innym znaczącym osiągnięciem obecnych wyborów jest to, że po raz pierwszy koalicja rządowa nie zdobyła żadnego miejsca w Senacie.
Szczególnie wymowna i radosna była klęska skrajnie prawicowej partii "Wolność i Bezpośrednia Demokracja" (SPD) pod przewodnictwem antyukraińskiego Tomio Okamury. Jego polityczna siła nie tylko nie zdołała zdobyć żadnego miejsca w Senacie, ale poniosła również klęskę w wyborach lokalnych mających miejsce tydzień przed senackimi.
Ogółem SPD udało się zdobyć jedynie 166 mandatów w różnych organach samorządowych – to prawie trzykrotnie mniej, niż w czasie poprzednich wyborów w 2022 roku. Szczególnie dotkliwa była porażka w stolicy, gdzie skrajna prawica straciła swoją reprezentację.
Takie wyniki osłabiają pozycję Tomio Okamury – w partii już rozważa się konieczność jego zastąpienia, zwłaszcza że wyniki SPD w ubiegłorocznych wyborach parlamentarnych były niższe od spodziewanych.
Jednak nie ma co liczyć, że po ewentualnej zmianie przewodniczącego SPD stanie się mniej prorosyjska.
Kandydaci do jego zastąpienia – Radim Fiala i Jindřich Reichl – niewiele różnią się od obecnego lidera.
W przeciwieństwie do tego wyniki "Automobilistów" – trzeciej partii w rządzącej koalicji – zaczynają wyglądać przyzwoicie. Ta partia nie wystawiła kandydatów na senatorów, a w wyborach lokalnych zdobyła jedynie 61 mandatów.
To znacznie poniżej oczekiwań, jednak "Automobiliści" biorą udział w wyborach lokalnych po raz pierwszy – dlatego każdy pozytywny wynik jest postrzegany jako sukces.
Nowy lider opozycji?
Klęska ANO pozwoliła partii ODS (Obywatelska Partia Demokratyczna) stać się największą frakcją w Senacie, którą wcześniej kierował obecny czeski premier, Petr Fiala. ODS zdobyła siedem mandatów.
Ale wynik ODS jest dość kontrowersyjny.
Z jednej strony – największa frakcja w Senacie. Wysoce prawdopodobne, że obecny przewodniczący, Miloš Vystrčil, który jest jednym z liderów ODS, zostanie wybrany na nową kadencję. To byłoby dobrą wiadomością dla Ukrainy, ponieważ Vystrčil jest stałym orędownikiem jak najszerszej pomocy dla Kijowa.
Z drugiej strony, obserwatorzy traktują wyniki ODS jako niepokojący sygnał dla partii i jej nowego lidera, Martina Kupki. Jeśli opozycja postanowi stworzyć wspólny blok w nadchodzących wyborach parlamentarnych, to centrum ciężkości niekoniecznie będzie w ODS.
Prawdziwym zwycięzcą tych wyborów stała się partia STAN ("Starostowie i Niezależni") – wygrali w dziewięciu okręgach, w tym w dwóch w pierwszej turze.
Dodatkowo, "partia burmistrzów" osiągnęła dobre wyniki w wyborach lokalnych, zdobywając pierwsze miejsce w Pradze. Oznacza to, że reprezentant STAN, Petr Glavaček, stanie na czele stolicy.
Taki rezultat daje podstawy do rozważań na temat zmiany lidera w obozie opozycyjnym.
O tym otwarcie mówił po konferencji pozakongresowej lider partii, Vít Rakusan. Jego zdaniem, "burmistrzowie" mają ambicje, by stać się głównym konkurentem ANO w nadchodzących latach oraz w nadchodzących wyborach parlamentarnych.
Warto zauważyć, że jednym z kluczowych czynników sukcesu STAN jest to, że nie mają wyraźnej bazy ideologicznej – zrzeszają polityków o poglądach prawicowych, lewicowych oraz centrowych. To pozwala im przyciągać wyborców z różnych stron politycznego spektrum.
Taka strategia kiedyś przyniosła sukces ANO, jednak teraz działa na korzyść ich przeciwników. Z tego powodu uważa się, że STAN ma szansę przyciągnąć umiarkowanych wyborców ANO, którzy są rozczarowani koalicją z ultranacjonalistycznym Okamurą i niezadowoleni z tego, że za rządów Babiša Czechy nie spełniają swoich zobowiązań wobec NATO i UE.
Ambicje STAN na liderowanie w opozycji potwierdzają również dane sondażowe. Obecnie poparcie dla "partii burmistrzów" wzrosło do 17%, podczas gdy ODS plasuje się na trzecim miejscu z 12,5%.
Chociaż ostatnie badania pokazują, że mimo spadku wyników partii tworzących obecne koalicje (ANO, SPD i "Automobiliści"), wciąż mają szansę na utrzymanie parlamentarnej większości w przypadku przedterminowych wyborów.
W związku z tym mówienie o radykalnej zmianie w politycznych preferencjach wyborców w Czechach pozostaje jeszcze przedwczesne, mimo wyraźnego zwycięstwa sił opozycyjnych w wyborach senackich.